شوريجه

در نقاط زيادى ازکپه  داق، به جز پايانة باخترى آن (نواحى گنبد کاووس)، سنگ‎آهک‎هاى ژوراسيک بالا (سازند مزدوران) با رديف آوارى سُرخ‎رنگى پوشيده مي‎شود که از آن به نام « سازند شوريجه » ياد مي‎شود. علت تشكيل اين رسوبات آواري چين خوردگي ليت كيمرين است كه سبب حركات قائم و بالا آمدن كف حوضه شده است و به نوعي يك گپ رسوبي، بدون اين كه دگرشيبي بوجود آيد، ايجاد شده است.

سازند شوريجه بيشتر از نوع رسوب‎هاى آوارى (شيل، رُس سنگ، ماسه‎سنگ، کنگلومرا)، کمى سنگ‎گچ و لايه‎هاى ناچيز سنگ‎هاى کربناتى است که سيماى قهوه‎اى – سُرخ دارد و به صورت رديفى راهنما و سُرخ‎رنگ، سنگ‎آهک‎هاى صخره‎ساز ژوراسيک بالا (مزدوران) را از سنگ‎آهک‎هاى کرتاسة پايين (سازند تيرگان) جدا مي‎کند.

در محل بُرش الگو (درة خور)، سازند شوريجه به سه بخش تقسيم شده است (افشار حرب، 1373).

* « بخش آوارى تبخيرى زيرين » شامل 334 متر شيل قهوه‎اى مايل به سُرخ و ارغوانى، ماسه‎سنگ، سنگ‎آهک و سنگ گچ است.

* « بخش کربناتى تبخيرى ميانى » از 276 متر سنگ‎هاى کربناتى، سنگ گچ، شيل، ماسه‎سنگ و سيلت سنگ تشکيل شده است.

* « بخش آوارى بالايى » شامل 371 متر ماسه‎سنگ با ميان‎لايه‎هايى از شيل قهوه‎اى مايل به سُرخ است. در اين بخش، سنگ‎هاى کربناتى و سنگ گچ ديده نمي‎شود.

رخسارة آوارى و سيماى سُرخ – صورتى سازند شوريجه را مي‎توان از مرز افغانستان تا ناحية آرموتلى (80 کيلومترى خاور گنبد کاووس) دنبال کرد. ولى شرايط و نوع محيط رسوبى سبب شده تا بخش‎هاى سه گانة بُرش الگو در همه جا رخساره و ستبراى يکسان نداشته باشد و از 700 تا 1000 متر ديده شود. براى نمونه، در بُرش حمام‎قلعه، ماسه‎سنگ قاره‎اى بخش بالايى به رسوب‎هاى دريايى و سنگ‎هاى کربناتى تغيير رخساره داده است..

در محل بُرش الگو، همبرى شوريجه با سازند مزدوران تدريجى است. همبرى بالايى آن با سازند تيرگان، اگرچه با تغيير رخسارة ناگهانى است، ولى مي‎توان شاهد يک گذر تدريجى بود. ولى گاهى (ماننددرة ارداک) سطح بالايى شوريجه فرسايشى است و بر روى آن کنگلومراى پليوسن قرار دارد و يا در کوه اُزون، سنگ‎آهک کلات به سن ماستريشتين بر روى اين سطح قرار دارد.

سازند شوريجه بيشتر از رسوب‎هاى قاره‎اى – مردابى تشکيل شده ولى زبانه‎هايى از رسوب‎هاى دريايى حاوى سنگواره دارد. بخش زيرين لايه‎هاى دريايى به سن بريازين – والانژنين، سن بخش ميانى آن هوتريوين و بخش بالايى به سن بارمين دانسته شده است. در مورد سن سازند شوريجه اتفاق نظر وجود ندارد.کلانترى به استناد دو برش حمام‎قلعه و زنگانلو، شوريجه را به سن کيمريجين – نئوکومين مي‎داند. رهقى، نمونه‎هاى بُرش نايبا – جوزک را به سن تيتونين – نئوکومين مي‎داند.

نهشته‎هاى آوارى – تبخيرى و سُرخ‎رنگ سازند شوريجه، با رسوب‎هاى همزمان (ژوراسيک پسين – کرتاسة پيشين) ديگر نقاط ايران به ويژه نهشته‎هاى سُرخ و آوارى نواحى کرمان – طبس (لايه‎هاى سُرخ گره‎دو، سازند سُرخ آوارى، نهشته‎هاى آوارى – گچى مَـگو) شباهت کامل دارد. با وجود تفاوت‎هاى رخساره‎اى، نهشته‎هاى تبخيرى گوتنيا و هيث در زاگرس و واحد گچ و ملافير البرز مرکزى، مي‎توانند از نظر زمانى و شرايط رسوبى، به نوعــى با سازند شوريجه هم‎ارز باشند. در ترکمنستان به آواري‎هاى مشابه با شوريجــه « ماسه‎سنگ شاتليک » نام داده شده که سنگ مخزن اصلى ميدان‎هاى گازى دولت‎آباد – دونمز، شاتليک، مارلى و بايرام‎على است. در ايران، شوريجه داراى دو لايه ماسه‎سنگ گازدار به نام ماسه‎سنگ D معادل ماسه‎سنگ شاتليک ترکمنستان است (افشارحرب، 1380).

در نزديكي سد كارده گسل قائن km 12 جا به جايي دارد. امتداد آن شمال غرب – جنوب شرق بوده  و سبب جوان شدن كپه داق به صورت قائم مي شود. به همين دليل دشت مشهد هورست و گرابن است و چين خوردگي هاي آن امتداد شمال غرب – جنوب شرق دارند.

 

تصویری زیبا از ماسه های شوریجه در جنوب شرقی شهرستان قوچان(رادکان)